Hải Ngoại Kỷ Sự là những ghi chép của một vị lão tăng người Trung Hoa thời nhà Thanh Thích Đại Sán (hiệu Đại Sán Hán Ông) trong chuyến đi tới Thuận Quảng theo lời mời của chúa Nguyễn Phúc Châu năm 1695 cho tới 1696.
Những ghi chép này được chia làm 6 quyển và sau đó được chính chúa Nguyễn đề tựa. Lời giới thiệu ở ngay đầu sách là một nhận định: đây là một sử liệu quan trọng và đáng tin cậy về xã hội ở Thuận Hoá, Quảng Nam thời kỳ đó. Sách được dịch từ bản tiếng Hán do Việt Đại học Huế xuất bản lần đầu tiên năm 1963, còn bản mình đọc là bản do Alpha Books xuất bản về sau này.
Trải nghiệm của mình đối với cuốn sách này khá thú vị.
Về mặt kỳ vọng thì mình đang trong quá trình tìm kiếm tư liệu lịch sử trung đại của Việt Nam nói chung để chuẩn bị cho tác phẩm mới, tập trung vào Hội An thời kỳ hưng thịnh. Trong một loạt các đầu sách đã sưu tầm từ trước thì cuốn sách được viết từ góc độ của một người nước ngoài tới Hội An, đó là góc nhìn mà mình đang tìm kiếm, vậy là mình chọn bắt đầu với nó. Hải Ngoại Kỷ Sự quả thực đã trả lời cho mình những câu hỏi như một người nước ngoài vào nước ta như thế nào, hành trình trên biển ra sao, họ sẽ gặp những vấn đề gì khi tới đất nước chúng ta và họ quan sát, cảm nhận được gì trước cuộc sống của người Việt đàng trong khi đó.
Một trong những điểm mình đánh giá cao nhất ở cuốn sách này dựa trên mục tiêu đặt ra ban đầu là nó mô tả rất kỹ hành trình lão tăng đi từ Quảng Đông tới Hội An, quá trình lưu trú tại Thuận Hoá rồi di chuyển lại vào Hội An để lên tàu về Quảng Đông. Quá trình này có cả đường biển và đường bộ. Nó cho mình một cái nhìn rất rõ nét về việc cách đây hơn ba trăm năm, chúng ta đã di chuyển ra sao, cảnh sắc như thế nào và con người thường làm gì trong những chuyến đi đó. Cũng trong chuyến đi này, tác giả có nhắc tới cả Trường Sa và Hoàng Sa dưới chủ quyền của nước ta – biến nó thành một bằng chứng lịch sử quan trọng về chủ quyền của hai quần đảo.
Cũng qua hành trình này, mình nắm được những thông tin về việc đi biển thời đó rất hay ho. Ví dụ, trước khi vào bờ, người ta sẽ bắn pháo để báo hiệu có tàu đến. Hay là thuyền lớn vào bến thì phải buộc vào các thuyền nhỏ rồi thuyền nhỏ cùng bơi kéo thuyền lớn vào bờ dưới hiệu lệnh của “cai bá”. Thuyền muốn ra khơi thì phải đợi gió có khi là nhiều ngày, gió đúng hướng thì thuyền mới khởi hành được.
Trong thời gian Thích Đại Sán lưu trú lại Thuận Hoá, ông và đoàn tăng lữ tuỳ tùng đi qua khá nhiều nơi và ghi lại chi tiết về hành trình. Cả chúa Nguyễn và quan lại, quý tộc cũng thường ghé thăm và trao đổi thư từ, từ đó hiểu được cách người xưa giữ liên lạc và trao đổi, khuyên bảo nhau.
Ngoài những thông tin bổ ích này thì cảm xúc của mình khi đọc cuốn sách này khá là mâu thuẫn. Ngay từ đầu, người biên soạn sách đã cảnh báo về sự “tự phụ” trong góc nhìn của Thích Đại Sán. Sau khi đọc nửa quyển đầu tiên thì mình phải nói, “tự phụ” đã là sự nói giảm nói tránh rồi đó.
Trước tiên thì về phía chúa Nguyễn, trong phong thư gửi cho Thích Đại Sán, việc chúa tự xưng chúng ta là “hạ quốc” với một tăng lữ – một vị sư – thể hiện một tâm lý yếu thế trước một người không hề có sức mạnh chính trị nào. Việc chúa Nguyễn và quan lại xin chỉ dạy về đạo trị quốc, cắt đặt quan lại, tức là để một tăng lữ ngoại bang can dự vào việc trị quốc là đại kỵ chứ không chỉ đơn thuần là không nên.
Cũng phải nói, vị sư này rất có tài tạo dựng danh tiếng cho bản thân. Trên đường đi, lão tăng mang theo một vài lá cờ có tác dụng làm phép và rất tự tin khẳng định rằng nhờ những lá cờ này mà ông hoá giải được những hiện tượng tự nhiên phức tạp như gió bão, sương mù để thuyền cập bến Hội An thuận lợi. Vị lão tăng này thường tự hận bản thân có năng lực điều hoà mưa gió, thần thông quảng đại, thậm chí còn truyền dạy lại phép cho chúa Nguyễn. Mặt khác, ông lại nói về những phu thuyền như sau: “Nghĩ bọn chúng, công thuê tiền mướn chẳng bao nhiêu mà liều thân sống chết, coi sinh mạng như phù du; trông đời những kẻ tham phú quý, chịu nguy cơ, thì cũng như bọn thuỷ công kia mà thôi vậy”. Câu ấy làm mình tự hỏi, vị “cao tăng” này có bao nhiêu từ bi với người dân lam lũ?
Trong hành trình đi từ Quảng Đông tới Thuận Hoá theo lời mời của vua, lão tăng dẫn theo đoàn tuỳ tùng tới 50 người và rất nhiều đồ đạc, nhiều đến mức phải chia làm hai đoàn đi theo nhiều tàu khác nhau. Cách lão tăng đánh giá, khuyên bảo những quý tộc, quan lại dù tỏ ra khiêm tốn nhưng luôn đặt bản thân ở vị thế cao hơn để giảng dạy. Thích Đại Sán cũng không hề ngại ngùng, ngăn cản những đồ quý hiếm được chúa Nguyễn sử dụng để thết đãi, thậm chí nhận rất nhiều tiền và sản vật quý hiếm để mang về tu bổ chùa ở Trung Hoa.
Xuyên suốt cuốn sách, bạn sẽ thấy rất nhiều chiêu trò thao túng tâm lý mà “lão tăng” sử dụng trước chúa Nguyễn và quan lại, thân tộc.
Mình khá vất vả mới kết thúc nội dung chính của cuốn sách dù đã nhảy cóc qua các bài thơ, điếu, thư từ qua lại và giảng giải phật pháp do những nội dung đó không nằm trong phần nội dung mà mình tìm kiếm. Sau này khi đọc phần diễn giải của những người biên tập ở cuối cuốn sách, mình mới biết hoá ra vị Thích Đại Sán sau này đã bị quan lại và tăng lữ của nhà Thanh luận tội, trong đó có việc buôn lậu chính trong chuyến đi này. Và danh tiếng của vị lão tăng này trong giới tu hành và quan lại ở Trung Hoa thật sự tồi nhưng lại có năng lực thu hút rất nhiều người dân đi theo. Theo mình tìm hiểu thêm sau khi đọc xong sách thì cuối cùng, Thích Đại Sán qua đời trên đường bị áp giải về nguyên quán, sau nhiều lần bị quan lại nhiều nơi ở Trung Quốc xua đuổi.
Chốt lại, cuốn sách này chắc chắn rất có ích cho những ai muốn tìm hiểu về đời sống của giới vua chúa quý tộc, tăng lữ và cả phong tục của người dân ở Đàng Trong vào cuối thế kỷ 17. Nếu bạn muốn tìm hiểu về cách tăng lữ giảng về Phật pháp, có lẽ cuốn sách này cũng sẽ phần nào bổ ích. Nhưng chỉ nên coi nó là một tư liệu để giúp chúng ta có thêm thông tin về thời xưa, bởi tác giả của nó có lẽ không lẫy lừng như hình tượng mà ông ta dựng nên.
Published by